เชื้อราผิวหนังเป็นซ้ำบ่อย เกิดจากอะไร? ปัจจัยที่หลายคนอาจมองข้าม

“เพิ่งดีขึ้นไปไม่นาน ทำไมกลับมาเป็นอีกแล้ว” เป็นคำถามที่หมอได้ยินค่อนข้างบ่อย โดยเฉพาะเชื้อราผิวหนังเป็นซ้ำบ่อย มีผื่นบริเวณขาหนีบ เท้า ซอกนิ้ว หรือลำตัว แล้วผ่านไปสักพักกลับมีผื่นคล้ายเดิมขึ้นมาอีก
หัวข้อบทความ
Toggleสิ่งแรกที่อยากให้เข้าใจก่อนคือ เชื้อราผิวหนังที่กลับมาเป็นซ้ำไม่ได้แปลว่าเชื้อดื้อยาเสมอไป และไม่ได้หมายความว่าภูมิคุ้มกันของเราผิดปกติทุกคน
บางครั้งเชื้อเดิมอาจยังจัดการไม่ครบ บางครั้งรับเชื้อกลับมาใหม่จากคน สัตว์ หรือของใช้รอบตัว บางคนมีเชื้อราอยู่ที่เท้าหรือเล็บแล้วแพร่กลับมายังตำแหน่งอื่น และบางกรณีผื่นที่คิดว่าเป็นเชื้อรามาตลอดอาจเป็นโรคผิวหนังอีกชนิดหนึ่ง
การกลับเป็นซ้ำหรือรับเชื้อใหม่สามารถเกิดขึ้นได้ หากแหล่งของเชื้อยังไม่ได้รับการจัดการ หรือการดูแลหยุดเร็วเกินไป นอกจากนี้ คนในบ้าน สัตว์เลี้ยง ความอับชื้น และเชื้อราบริเวณอื่นของร่างกายก็เป็นปัจจัยที่เกี่ยวข้องได้
เชื้อราผิวหนังเป็นซ้ำบ่อย กับเชื้อราไม่เคยหายจริง ๆ เหมือนกันไหม
ไม่เหมือนกันเสียทีเดียวค่ะ เวลาคนไข้บอกว่า “กลับมาเป็นอีกแล้ว” หมอจะอยากรู้ว่าช่วงก่อนหน้านั้นผื่นหายไปจริงหรือไม่ หรือเพียงแค่แดงน้อยลงและคันน้อยลง ในบางคนผื่นดูดีขึ้นเร็ว แต่อาจยังมีการติดเชื้ออยู่ เมื่อหยุดการดูแลเร็วเกินไปจึงกลับมาเห็นผื่นอีก อีกกรณีหนึ่งคือผื่นเดิมหายไปแล้วจริง แต่ภายหลังได้รับเชื้อใหม่จากแหล่งเดิม เช่น คนในบ้าน สัตว์เลี้ยง ของใช้ หรือเชื้อราบริเวณอื่นของตัวเอง สองสถานการณ์นี้ดูคล้ายกันจากมุมคนไข้ แต่สาเหตุไม่เหมือนกัน
1. ผื่นดีขึ้นแล้วหยุดการดูแลเร็วเกินไป
เชื้อราผิวหนังเป็นซ้ำบ่อย เวลาผื่นเชื้อราเริ่มดีขึ้น อาการคันและขุยอาจลดลงก่อน สีแดงของผิวอาจยังคงอยู่ระยะหนึ่ง บางคนเห็นว่าผื่นจางลงแล้วจึงหยุดการดูแลทันที แต่ระยะเวลาที่เหมาะสมขึ้นอยู่กับตำแหน่ง ชนิดของเชื้อ และวิธีที่ใช้ จึงไม่ควรกำหนดจากจำนวนวันที่จำเองหรือจากประสบการณ์ของคนอื่น
การหยุดการดูแลเร็วกว่าที่แนะนำสามารถทำให้การติดเชื้อยังคงอยู่และกลับมาเห็นอาการอีกได้ ตรงนี้ไม่ได้หมายความว่าควรใช้ยาต่อเองนาน ๆ แต่ควรทำตามคำแนะนำที่ได้รับ และหากไม่ดีขึ้นตามที่คาดควรกลับมาประเมินสาเหตุ
2. มีเชื้อราที่เท้าหรือเล็บอยู่ แต่สนใจเฉพาะผื่นที่ลำตัว
เรื่องนี้เป็นจุดที่หลายคนไม่ทันนึกถึง สมมติมีผื่นเชื้อราที่ลำตัวแล้วดูแลจนดีขึ้น แต่ยังมีเชื้อราระหว่างซอกนิ้วเท้าหรือมีปัญหาเชื้อราที่เล็บอยู่ เชื้อสามารถแพร่จากตำแหน่งหนึ่งของร่างกายไปยังอีกตำแหน่งได้ เช่น จากเท้าไปยังมือ ขาหนีบ หรือลำตัว ผ่านการสัมผัสหรือการเกา ดังนั้นเวลาผื่นเป็นซ้ำ หมออาจไม่ได้ตรวจเฉพาะตำแหน่งที่คนไข้กังวล แต่จะดูเท้า ซอกนิ้ว เล็บ หรือบริเวณอื่นร่วมด้วย
3. คนในบ้านมีผื่นคล้ายกัน แต่ยังไม่ได้รับการประเมิน
เชื้อรากลุ่ม Dermatophytes สามารถแพร่จากคนสู่คนผ่านการสัมผัสผิวโดยตรงได้ ถ้าคนหนึ่งมีผื่นแล้วดีขึ้น แต่คนในบ้านยังมีการติดเชื้ออยู่ ก็มีโอกาสได้รับเชื้อกลับมาใหม่ ไม่ได้หมายความว่าทุกคนในบ้านต้องได้รับการรักษาเหมือนกันโดยอัตโนมัติ แต่ถ้ามีคนอื่นมีผื่นลักษณะคล้ายกัน ควรแจ้งข้อมูลนี้กับผู้ประเมินด้วย โดยสามารถแพร่ระหว่างคน รวมถึงผ่านผ้าเช็ดตัว เสื้อผ้า เครื่องนอน และสิ่งของที่มีเชื้อปนเปื้อนได้
4. ผ้าเช็ดตัว เสื้อผ้า หรือเครื่องนอนอาจเป็นส่วนหนึ่งของวงจรการติดเชื้อ
บางคนดูแลผื่นอย่างดี แต่ยังใช้ผ้าเช็ดตัวร่วมกัน หรือใส่เสื้อผ้าที่เปียกเหงื่อซ้ำเป็นเวลานาน เชื้อราสามารถปนเปื้อนอยู่บนสิ่งของที่สัมผัสผิว เช่น ผ้าเช็ดตัว เสื้อผ้า ถุงเท้า และเครื่องนอน
แนะนำให้หลีกเลี่ยงการใช้ของส่วนตัวร่วมกัน และซักเสื้อผ้า ผ้าเช็ดตัว และเครื่องนอนที่สัมผัสบริเวณติดเชื้อ เพื่อลดโอกาสแพร่เชื้อหรือรับเชื้อกลับมาใหม่ ไม่จำเป็นต้องทิ้งของทั้งหมดในบ้าน แต่ควรดูว่ามีของใดสัมผัสบริเวณที่เป็นผื่นซ้ำ ๆ และดูแลความสะอาดให้เหมาะสม
5. เหงื่อและความอับชื้นทำให้เชื้อราเกิดง่ายขึ้น
Dermatophytes ชอบสภาพแวดล้อมที่อุ่นและชื้น บริเวณที่พบปัญหาบ่อยจึงมักเป็นขาหนีบ เท้า ซอกนิ้ว หรือบริเวณที่มีเหงื่อสะสม คนที่ออกกำลังกาย เหงื่อออกมาก ใส่รองเท้าปิดเป็นเวลานาน หรือสวมเสื้อผ้าที่รัดและระบายอากาศไม่ดี อาจมีสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการเกิดเชื้อราได้มากขึ้น
ทั้งภาวะเหงื่อออกมาก เสื้อผ้าที่ปิดอับ และสิ่งแวดล้อมที่ร้อนชื้นเป็นปัจจัยที่สัมพันธ์กับ Tinea corporis ดังนั้นบางครั้งการดูแลเรื่องความแห้งและการระบายอากาศของผิวมีความสำคัญพอ ๆ กับการสนใจเฉพาะผื่นที่เห็น
6. รองเท้าและถุงเท้าอาจถูกมองข้าม โดยเฉพาะคนที่เป็นเชื้อราที่เท้า
แนะนำให้รักษาบริเวณที่ติดเชื้อให้สะอาดและแห้ง เปลี่ยนเสื้อผ้าและถุงเท้าทุกวัน และหลีกเลี่ยงสภาพแวดล้อมที่ทำให้มีเหงื่อสะสมเป็นเวลานาน ไม่ใช่ว่ารองเท้าทุกคู่ต้องถูกทิ้ง แต่ควรดูแลให้แห้งและสะอาด โดยเฉพาะคนที่มีปัญหาเชื้อราที่เท้าเป็นซ้ำ
7. น้องหมาน้องแมวก็อาจเป็นแหล่งเชื้อได้ แต่ไม่ควรโทษน้องก่อน
Dermatophytes บางชนิดสามารถแพร่ระหว่างสัตว์และคนได้ ดังนั้น ถ้ามีแมวหรือสุนัขในบ้านแล้วน้องมีขนร่วงเป็นหย่อม ผิวเป็นขุย หรือมีผื่นผิดปกติ ข้อมูลนี้ควรแจ้งให้แพทย์ทราบ และควรให้น้องได้รับการประเมินจากสัตวแพทย์ แต่ขอย้ำว่า น้องหมาน้องแมวมีขนร่วงหรือมีผื่นไม่ได้หมายความว่าเป็นเชื้อราทุกครั้ง และการมีผื่นของคนก็ไม่ได้แปลว่าน้องเป็นต้นเหตุ
สัตว์เลี้ยงสามารถเป็นหนึ่งในแหล่งของ Ringworm ได้ และ DermNet แนะนำให้พิจารณาตรวจสัตว์เลี้ยงเมื่อสงสัยว่ามีการติดเชื้อซ้ำจากแหล่งภายในบ้าน การเจอเชื้อราไม่ได้หมายความว่าต้องเลิกเลี้ยงน้องนะคะ สิ่งสำคัญกว่าคือแยกให้ได้ว่าคนและสัตว์มีปัญหาอะไร แล้วดูแลแต่ละฝ่ายให้เหมาะสม
8. เกาแล้วไปจับบริเวณอื่น อาจทำให้เชื้อแพร่บนตัวเอง
เชื้อราสามารถแพร่จากบริเวณหนึ่งของร่างกายไปยังอีกบริเวณได้ เช่น เกาบริเวณเท้าที่มีเชื้อ แล้วไปสัมผัสขาหนีบ ลำตัว หรือส่วนอื่นของผิว
แนะนำให้ล้างมือหลังสัมผัสบริเวณที่มี Ringworm เพื่อช่วยลดโอกาสกระจายเชื้อไปยังตำแหน่งอื่น หากมีผื่นหลายตำแหน่งในช่วงเวลาใกล้กัน จึงควรแจ้งให้ผู้ประเมินทราบทั้งหมด ไม่ใช่ตรวจเฉพาะวงที่ใหญ่ที่สุด
9. เคยใช้ครีมที่มีสเตียรอยด์จนผื่นดูเหมือนดีขึ้น
เชื้อราผิวหนังเป็นซ้ำบ่อย อีกสถานการณ์ที่ทำให้รู้สึกเหมือน “เชื้อรากลับมาเป็นซ้ำ” คือการใช้ครีมที่มี Corticosteroid กับผื่นที่จริง ๆ แล้วเป็นเชื้อรา สเตียรอยด์สามารถลดการแดงและอาการคัน ทำให้ผื่นดูสงบลงช่วงหนึ่ง แต่ไม่ได้หมายความว่าเชื้อราถูกจัดการไปแล้ว เมื่อใช้ต่อ ลักษณะผื่นอาจเปลี่ยน ขอบไม่ชัด กระจายกว้างขึ้น หรือกลับมาดูเด่นหลังหยุดใช้ ภาวะนี้เรียกว่า Tinea incognito หรือ Steroid-modified tinea
แนะนำให้หลีกเลี่ยงการใช้ครีมสเตียรอยด์กับ Ringworm เพราะอาจทำให้การติดเชื้อรุนแรงขึ้นและทำให้วินิจฉัยได้ยากขึ้น ถ้าเคยใช้ยาทาที่ไม่ทราบส่วนประกอบ ควรนำหลอดหรือรูปผลิตภัณฑ์มาให้ผู้ประเมินดูด้วย
10. ผื่นที่เป็นซ้ำอาจไม่ใช่เชื้อราตั้งแต่แรก
ตรงนี้สำคัญมากค่ะ ผื่นที่เป็นวง คัน แดง หรือมีขุย ไม่ได้แปลว่าเป็นเชื้อราทุกครั้ง Discoid eczema, Psoriasis, Pityriasis rosea และโรคผิวหนังอื่นสามารถมีลักษณะคล้าย Tinea corporis ได้
โรคเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของ Differential diagnosis ของ Tinea corporis และ ให้พิจารณาการตรวจยืนยันในกรณีที่สงสัย เพราะ Ringworm สามารถสับสนกับผื่นชนิดอื่นได้ ดังนั้น ถ้าใช้แนวทางสำหรับเชื้อราหลายครั้งแล้วผื่นกลับมาเหมือนเดิม สิ่งที่ควรถามไม่ใช่เพียงว่า “ต้องเปลี่ยนเป็นอะไรที่แรงขึ้นไหม” แต่อาจต้องย้อนกลับมาถามว่า ผื่นนี้เป็นเชื้อราจริงหรือไม่
11. โรคประจำตัวบางอย่างอาจเพิ่มโอกาสเกิดเชื้อรา
เชื้อราผิวหนังสามารถเกิดในคนทั่วไปที่สุขภาพแข็งแรงได้ การเป็นเชื้อราซ้ำจึงไม่ได้หมายความว่าภูมิคุ้มกันต่ำโดยอัตโนมัติ อย่างไรก็ตาม ภาวะบางอย่าง เช่น เบาหวาน ภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง หรือการใช้ยาบางประเภทที่มีผลต่อระบบภูมิคุ้มกัน อาจเพิ่มความเสี่ยงต่อการติดเชื้อราหรือทำให้เป็นได้ง่ายขึ้นในบางคน ถ้าเป็นซ้ำบ่อยมาก มีหลายตำแหน่ง ผื่นกว้าง หรือมีโรคประจำตัวอยู่แล้ว ควรแจ้งประวัติเหล่านี้ให้แพทย์ทราบ ไม่ควรสรุปจากการเป็นเชื้อราซ้ำเพียงอย่างเดียวว่ามีโรคภูมิคุ้มกันผิดปกติ
12. เชื้อราดื้อยามีจริง แต่ไม่ควรเป็นข้อสรุปแรก
ปัจจุบันมี Dermatophytes บางสายพันธุ์ที่ตอบสนองต่อยาฆ่าเชื้อราบางชนิดลดลง และ CDC ระบุว่า Antifungal-resistant ringworm เป็นประเด็นที่กำลังได้รับความสนใจ แต่สำหรับคนที่ผื่นกลับมาเป็นซ้ำ การดื้อยาไม่ใช่คำอธิบายแรกที่ควรสรุปเอง ก่อนหน้านั้นยังต้องดูว่า วินิจฉัยถูกต้องหรือไม่ มีเชื้อบริเวณอื่นหรือไม่ มีแหล่งเชื้อในบ้านหรือไม่ มีสัตว์เลี้ยงที่มีปัญหาผิวหรือไม่ มีความอับชื้นหรือพฤติกรรมที่ทำให้รับเชื้อซ้ำหรือไม่ และที่ผ่านมาใช้แนวทางดูแลครบตามที่ได้รับคำแนะนำหรือไม่ หากผื่นเป็นซ้ำหรือไม่ตอบสนองตามที่คาด การตรวจหาเชื้อเพิ่มเติมอาจมีประโยชน์ในบางราย มากกว่าการเปลี่ยนยาไปเรื่อย ๆ
เชื้อราเป็นซ้ำบ่อย ต้องตรวจเชื้อทุกครั้งไหม
บางครั้งลักษณะผื่นและประวัติค่อนข้างชัด แพทย์อาจสามารถประเมินได้จากการตรวจร่างกาย แต่ถ้าผื่นเป็นซ้ำหลายครั้ง รูปร่างไม่ชัด เคยใช้ยาหลายชนิด หรือไม่ตอบสนองตามที่คาด การเก็บตัวอย่างขุยผิว เล็บ หรือเส้นผมเพื่อตรวจหาเชื้ออาจช่วยแยกสาเหตุได้
แนะนำการตรวจวินิจฉัยเมื่อสงสัย Ringworm เนื่องจากลักษณะผื่นสามารถคล้ายโรคผิวหนังชนิดอื่นได้ เป้าหมายของการตรวจไม่ได้มีไว้เพื่อบอกว่า “เชื้อรุนแรงแค่ไหน” อย่างเดียว แต่ช่วยตอบคำถามพื้นฐานที่สุดก่อนว่า ผื่นที่กำลังเห็นอยู่นั้นเกิดจากเชื้อราจริงหรือไม่
ถ้าเป็นซ้ำ ควรสังเกตอะไรไว้บอกแพทย์
เวลามาตรวจ หากจำได้ลองเล่าว่าเริ่มเป็นครั้งแรกเมื่อไร หายไปนานแค่ไหนก่อนกลับมา และกลับมาตำแหน่งเดิมหรือตำแหน่งใหม่ ควรแจ้งด้วยว่ามีผื่นที่เท้า เล็บ ขาหนีบ หรือหนังศีรษะหรือไม่ คนในบ้านมีผื่นคล้ายกันไหม มีสัตว์เลี้ยงที่มีปัญหาผิวหรือเปล่า และก่อนหน้านี้เคยใช้ผลิตภัณฑ์หรือยาทาอะไรกับผื่น ข้อมูลเหล่านี้บางครั้งมีประโยชน์มากกว่ารูปผื่นเพียงรูปเดียว เพราะช่วยให้เห็นว่าเป็นการติดเชื้อเดิม การรับเชื้อใหม่ หรืออาจเป็นโรคผิวหนังชนิดอื่น
เมื่อไหร่ควรได้รับการประเมินเพิ่มเติม
ถ้าเชื้อราผิวหนังเป็นซ้ำบ่อย ควรได้รับการประเมินโดยเฉพาะเมื่อผื่นลามกว้างขึ้น มีหลายตำแหน่ง หรือใช้แนวทางเดิมแล้วไม่ดีขึ้น ควรให้ความสำคัญมากขึ้นถ้าเกิดบริเวณหนังศีรษะหรือเล็บ มีอาการปวด บวม ร้อน มีหนอง หรือมีไข้ร่วมด้วย ผู้ที่มีเบาหวาน ภาวะที่มีผลต่อภูมิคุ้มกัน หรือใช้ยาที่กดภูมิคุ้มกันควรแจ้งประวัติเหล่านี้ด้วย สิ่งสำคัญคือไม่ควรเพิ่ม เปลี่ยน หรือผสมยาหลายชนิดด้วยตัวเองเพียงเพราะผื่นกลับมาอีก เพราะถ้าสาเหตุไม่ได้อยู่ที่ตัวเชื้ออย่างเดียว การเปลี่ยนยาอาจไม่ได้แก้ปัญหาที่ทำให้เป็นซ้ำ
สรุป เชื้อราผิวหนังเป็นซ้ำบ่อยไม่ได้มีสาเหตุเดียว
ถ้าเชื้อราผิวหนังกลับมาเป็นบ่อย อย่าเพิ่งคิดว่าเป็นเพราะ “ยาไม่แรงพอ” หรือ “เชื้อดื้อยา” บางคนมีแหล่งเชื้ออยู่ที่เท้าหรือเล็บ บางคนรับเชื้อกลับจากคนหรือสัตว์ในบ้าน บางคนมีความอับชื้นและเหงื่อสะสม บางคนหยุดการดูแลเร็วกว่าที่แนะนำ และบางคนมีผื่นชนิดอื่นที่หน้าตาคล้ายเชื้อรามาตั้งแต่แรก เพราะฉะนั้น เวลาหมอดูคนไข้ที่บอกว่าเป็นเชื้อราซ้ำ สิ่งที่อยากรู้ไม่ใช่แค่ว่า “เคยใช้อะไรมาแล้ว” แต่ต้องดูด้วยว่า ครั้งก่อนเป็นเชื้อราจริงหรือไม่ ครั้งนี้เป็นตำแหน่งเดิมหรือเปล่า มีแหล่งเชื้อที่อื่นหรือไม่ และมีอะไรในชีวิตประจำวันกำลังทำให้เกิดการติดเชื้อซ้ำ ถ้าหาส่วนนี้เจอ การดูแลก็จะตรงกับต้นเหตุได้มากกว่าการเปลี่ยนวิธีไปเรื่อย ๆ โดยไม่รู้ว่าทำไมผื่นถึงกลับมา
คำถามที่พบบ่อย เชื้อราผิวหนังเป็นซ้ำบ่อย
เชื้อราผิวหนังเป็นซ้ำ แปลว่าภูมิคุ้มกันไม่ดีไหม
ไม่จำเป็นค่ะ คนสุขภาพทั่วไปก็สามารถเป็นเชื้อราซ้ำได้จากความอับชื้น การรับเชื้อใหม่ คนในบ้าน สัตว์เลี้ยง หรือเชื้อราที่ตำแหน่งอื่นของร่างกาย อย่างไรก็ตาม โรคหรือยาบางชนิดที่มีผลต่อภูมิคุ้มกันสามารถเพิ่มความเสี่ยงได้
เป็นเชื้อราที่เดิมซ้ำ ๆ แปลว่าเชื้อยังอยู่หรือรับเชื้อใหม่
เป็นได้ทั้งสองอย่าง และดูจากตำแหน่งเพียงอย่างเดียวแยกไม่ได้ ต้องดูระยะเวลาระหว่างแต่ละครั้ง ลักษณะผื่น การดูแลที่ผ่านมา และแหล่งเชื้อที่อาจเกี่ยวข้อง
เชื้อราที่เล็บทำให้เชื้อราผิวหนังกลับมาได้ไหม
มีความเป็นไปได้ เพราะ Dermatophytes สามารถอยู่ในหลายตำแหน่งของร่างกาย และการติดเชื้อที่เท้าหรือเล็บอาจเป็นแหล่งที่เกี่ยวข้องกับการแพร่ไปยังตำแหน่งอื่นได้